Requiem voor een Vlaamse reus. Jozef Deleu (20 april 1937 – 21 oktober 2026)

Cultuurpromotor

Jozef Deleu voelde zich als jonge onderwijzer al nauw betrokken bij de literatuur. Hij richtte in 1957 op zijn twintigste het tijdschrift Ons Erfdeel op (dat ondertussen is verveld tot de lage landen, compleet met weglating van de hoofdletters). Het blad was een buitenbeentje in het toenmalige verzuilde Vlaamse literaire landschap door zijn expliciet pluralistische insteek, maar het werd al snel gewaardeerd als een uitmuntende bron van informatie en culturele voorlichting. Bovendien huldigde het tijdschrift bewust een breed perspectief. Het focuste op de samenwerking tussen Vlaanderen en Nederland, maar keek tegelijk ook naar onze talige zuiderburen in Frans-Vlaanderen. In Ons Erfdeel ging aandacht uit naar literatuur en cultuur (met onder meer ook een filmrubriek), met een grote interesse voor de wisselwerking tussen het verleden en actuele tendensen: het ‘erfdeel’ is geen statische erfenis maar een blijvende opdracht voor een gemeenschap. Het blad was zich terdege bewust van het overgeërfde verleden maar bood vooral een panorama van het heden en een blik op de toekomst. Het succes ervan leidde tot de oprichting van de Stichting Ons Erfdeel, die instond voor de publicatie van een Franstalig tijdschrift (Septentrion), een Engelstalig jaarboek (The Low Countries) en een aantal brochures over facetten van de Nederlandse taal en cultuur in diverse talen.

Die belangrijke plaats van Ons Erfdeel in het toenmalige culturele klimaat hing nauw samen met het toenemende prestige van Deleu als opiniemaker. In spraakmakende essays en redevoeringen lichtte hij de cultuurpolitiek kritisch door en hij spaarde daarbij in feite niemand: niet de politici en de culturele elite, maar al evenmin de makers en het publiek. Steevast pleitte hij ervoor om de lat hoger te leggen. Sommige van die teksten zijn in de loop der jaren klassiek geworden, zonder dat hun relevantie is verminderd. Dat geldt met name voor het essay De pleinvrees der kanunniken (1987), waarin Deleu fulmineert tegen ‘Vlaamskiljonse’ gezagsdragers die Flanders Technology en economisch gewin veel hoger inschatten dan de artistieke traditie waaruit de Vlaamse emancipatiebeweging in oorsprong is gegroeid. Tegelijk verwijt hij de culturele elite een cynische gemakzucht en een consumentengedrag dat gebaseerd is op eenvoudig en ideologisch netjes gestroomlijnd vermaak. Enkele jaren geleden werd die tekst nog opnieuw uitgegeven samen met vergelijkbare essays van August Vermeylen: van canonisering gesproken.

Met zijn kritische reflectie ontpopte Deleu zich steeds meer als het geweten van Vlaanderen, iemand die politici, cultuurmakers en de ‘elite’ opriep om hun culturele missie als motor van de gemeenschap met kracht op te nemen. Het is een stem die in het debat vandaag meer dan ooit gemist wordt, zeker nu een echt debat vrijwel ontbreekt. In de laatste interviews die Jozef Deleu gaf klinkt overigens onmiskenbaar zijn ontgoocheling door; zelfs zijn eigen erfenis kreeg daarbij een veeg uit de pan vanwege de al te modieuze invulling.

Poëzie(bloem)lezer

Dat deskundige informatie niet op zich staat maar samenhangt met een opvoedend project was een overtuiging die de jonge Jozef Deleu had meegekregen van zijn mentor André Demedts. Zijn leven lang zal hij die missie met verve vervullen. Literatuur is voor Deleu een unieke vorm van communicatie en zingeving. Dat hangt samen met de eigen stilistische vorm en het feit dat een schrijver tot op zekere hoogte kan loskomen van zijn eigen maatschappelijke en existentiële positie. Literatuur analyseert zoals niets anders ons eigen milieu maar opent tegelijk de weg naar verbeeldingswerelden met eindeloze mogelijkheden. Dat geldt in het bijzonder voor de poëzie, het genre waar Deleu bij uitstek was door gepassioneerd. Als dichter en als lezer heeft hij vanzelfsprekend bepaalde voorkeuren. Zijn persoonlijke poëtica was doordrongen van de klassieke principes: orde en evenwicht, met het vers als een plaats voor bezinning en authenticiteit. De poëtische taal overstijgt onmiskenbaar de beperkte wereld van het individu en het hier en nu. Die persoonlijke voorkeur neemt echter niet weg dat Deleu als lezer steeds gefascineerd werd door het eigenzinnige van gedichten en door de rijkdom aan poëtische praktijken in ons kleine taalgebied.

Dat open credo droeg Jozef Deleu zijn leven lang programmatisch uit, en telkens mikte hij daarbij resoluut op een zo breed mogelijk publiek. Hij beschouwde poëzie niet als een marginale cultuuruiting of een luxeproduct, voorbehouden voor een elite, maar integendeel als een dagelijkse noodzaak, een heilzaam en helend tegengewicht voor de hectische wanorde van het leven. Zijn pleidooi voor het belang van dichters kwam bijvoorbeeld sterk naar voren in de poëzierubriek die Deleu een tijdlang verzorgde voor De Bond, het weekblad van de bond van Grote en Jonge Gezinnen (vandaag Gezinsbond); een aantal van die nog steeds lezenswaardige opstellen werd verzameld in Lees maar (1980).

Het bekendst is Jozef Deleu ontegensprekelijk als bloemlezer. Zijn Groot Gezinsverzenboek. 500 gedichten over leven, liefde en dood (1976) was een bestseller en een everseller, met een aantal nieuwe, steeds geactualiseerde edities; de laatste draagt als titel Nieuw Groot Verzenboek. 600 gedichten over leven, liefde en dood (2015), een titelwijziging die vooral de maatschappelijke evolutie weerspiegelt. Het boek zelf is in de loop der jaren nauwelijks veranderd: een thematische ordening van de verzen volgens de gang van het leven (beginnend met zwangerschap en geboorte en oudergedichten, over de volwassenwording, de liefde, tot de ouderdom en de pijn en de dood), een doordachte selectie van klassieke en eigentijdse verzen die voor de samensteller een ‘blijvend’ karakter hebben. Het is een monumentale bloemlezing die terecht klassiek genoemd mag worden, een boek dat met bijna 100.000 verkochte exemplaren en een halve eeuw (her)drukken onze cultuurgemeenschap mee heeft verrijkt en gevormd.

Het kroonstuk van Deleus activiteiten als bloemlezer kwam evenwel na zijn afscheid bij Ons Erfdeel tot stand. Bevrijd van alle professionele beslommeringen startte Deleu met het halfjaarlijkse poëzietijdschrift Het liegend konijn, dat verscheen van 2003 tot 2025. In dat tijdschrift-in-boekvorm publiceerde hij, als enige redacteur, nieuw poëtisch werk van zowel bekende dichters als volstrekte debutanten, gerangschikt volgens het alfabet (en niet volgens prestige of leeftijd). Tientallen jonge dichters vonden via die publicatie hun weg naar een literaire uitgeverij, terwijl elke aflevering eveneens primeurs bracht van gevestigde waarden. De afleveringen boden zo een unieke staalkaart van de Nederlandse poëzie in de eenentwintigste eeuw, met een indrukwekkende diversiteit en kwaliteit. Jammer genoeg trok de samensteller zelf de stekker uit het initiatief, waardoor Het liegend konijn literatuurgeschiedenis is geworden; ik acht niemand in staat om zo een project opnieuw op te starten met hetzelfde elan.

Hoe belangrijk Het Liegend Konijn was voor de start van de carrière van heel wat dichters, blijkt ook uit de getuigenissen die we bij een aantal dichters verzamelden.

Dichter

Last, but not least is er het literaire oeuvre, beperkt in omvang maar boeiend in zijn rechtlijnigheid. De creatieve teksten van Deleu (aanvankelijk ook lyrisch proza, maar gaandeweg uitsluitend poëzie) laten zich lezen als een soort van miniaturen, pogingen om wat essentieel is gestileerd onder woorden te brengen en te bewaren. In zijn gedichten gaat Deleu resoluut op zoek naar wat hij essentieel acht in het bestaan. Niet toevallig cirkelen veel van zijn gedichten rond de centrale dimensies van het menselijke bestaan: het leven en het samenleven, de aandacht voor de natuur en de wereld, de kringloop van het bestaan. Het lyrische ik is daarbij tegelijk een waarnemer en een beschouwer. Daardoor worden het intimistische perspectief en de autobiografische achtergrond steevast getransformeerd tot een poëtische waarheid met algemene (en deels universele) allures. In die zin is het geen toeval dat de meeste gedichten geschreven zijn in de tegenwoordige tijd.

Thematisch valt vooral de spanning op tussen leven en dood. Beide zijn in Deleus visie niet zozeer antipoden, maar veeleer elkaars compliment. De dood is weliswaar een moeilijk te vatten grens, maar tegelijk ook de cruciale ervaring die aan het broze en tijdelijke bestaan extra reliëf en intensiteit geeft. Het einde symboliseert de horizon van ieder mens, een onlosmakelijke schaduw. Daarbij valt op hoe Deleu het menselijke bewustzijn vaak contrasteert met de natuurlijke omgang met de dood die dieren en planten kenmerkt. De aarde kent een veel trager, haast geluidloos ritme dat de dynamiek van leven en dood in zich verenigt en bijgevolg kan gelden als een voorbeeld voor de mens. In zijn gedichten probeert Jozef Deleu die diepere eenheid van de wereld te achterhalen door het ogenblik en de geschiedenis met elkaar te verbinden. De vermeende tragiek van de eindigheid gaat zo over in een troostende loutering. Niet toevallig is het de poëtische taal die deze complexe ervaring in kaart weet te brengen, door een perfecte dosering van indrukken, beelden en symbolen. Poëzie reveleert, anders gezegd, de diepere zin van het bestaan en de manier waarop de mens (als individu en als soort) zijn plaats krijgt in een veel ruimer kader.

Wie Ondoorgrond (2019) leest, de laatste bundeling die Deleu van zijn poëzie maakte, wordt getroffen door de permanente aanwezigheid van de dood in het hart van het leven. Het lijkt erop dat onophoudelijk wordt geanticipeerd op het eigen overlijden, een weten dat de waarneming van de werkelijkheid en de visie op de mens intens kleurt. De dood bevestigt de mens als een component van de natuur, maar dat inzicht tekent de ervaring, de herinnering en de taal. Zelfs de debuutbundel Schaduwlopen (1963) van de nog jonge dichter is al doordrongen van dat vanitas-besef. Alles gaat voorbij, maar het is er wel geweest en heeft ergens zijn sporen nagelaten.

---

In 2020 mocht Jozef Deleu de 74e Arkprijs van het Vrije Woord in ontvangst nemen. Bij die gelegenheid maakte Poëziecentrum een digitale tentoonstelling over hem op het platform Paukeslag.