Lectuur van Jean Pierre Rawies (1951) onlangs gebundelde beschouwingen zou iedere rechtgeaarde lezer moeten doen gnuiven en gniffelen. Gewoon omdat ze even tintelend en doorleefd zijn als de vinnige ‘polemieken’ van Gerrit Komrij of meedogenloze ‘kritieken’ van Tom Lanoye. In Gebonden aan de waarheid presenteert Rawie een exquise selectie van in ‘verscheidene periodieken’ gepubliceerde ‘bespiegelingen’, zoals hij zijn doorwrochte columns noemt in het inleidende ‘Aan de lezer’ – een bondgenoot die hij weleens besmuikt (of enigszins aanmatigend) aanspreekt als ‘mijn (ge)trouwe lezer’, ‘mijn geletterde lezer (zijn er andere?)’.
Rawie is alom bekend als vakkundig dichter en vertaler van mondiaal gereputeerde (liefdes)poëzie. Zijn voorkeur gaat uit naar (renaissance)sonnetten van Romaanse oorsprong én gedichten van Russische makelij. Dat blijkt uit al zijn dichtbundels, die steevast uitmuntende vertalingen van eigen hand offreren. Bovendien wijdde hij in Als een luchtbel in een vluchtige rivier (2021) negenentwintig commentaren aan evenveel door hemzelf vertaalde gedichten van internationale renommee. Gebonden aan de waarheid schurkt er thematisch tegen aan, maar schuwt vrijmoedige meningen over reisbestemmingen, ‘hogere humor’, aangeboren luiheid, ‘femineuses’, taalkwesties en ‘de tand des tijds’ niet.
In het essayboek komt Rawie onomwonden uit voor zijn artistieke – en existentiële – obsessie: ‘Alle kunst, is mijn overtuiging, gaat in diepste zin over het genadeloos voorbijgaan van de tijd’. Een bijna woordelijke parafrase van volgende zinsnede uit Een luchtbel : ‘Alle kunst houdt zich in diepste zin bezig met het voorbijgaan van de tijd’. Ze wordt onophoudelijk gethematiseerd in zijn poëzie, bij uitstek in Geleende tijd (1999) en De tijd vliegt, maar de dagen gaan te traag (2012). Maar ook in Intensive Care (1982) stond al dat ’wij’ weinig meer zijn dan ‘weeskinderen van de tijd’.
Gebonden aan de waarheid bulkt van historische weetjes en aanstekelijke petites histoires . Vol ergernis heeft Rawie het over de verslechtering van het onderwijs in Nederland, ‘ergens halverwege laaggeletterdheid en analfabetisme’. Verwant daarmee sneert hij naar ‘schriftgeleerden’, die blijkbaar light verse – met Driek van Wissen als gekoesterd icoon – minachten en onleesbare schrifturen tot ‘een canon’ verheffen. Met verve verzet hij zich tegen het idee chic dat alle dichtkunst ‘vernieuwend’ en ‘ontregelend’ moet zijn. Met nog meer verve breekt hij een lans voor de ‘vertaalbaarheid’ van alle poëzie in een anderstalig idioom, tegen de overgeleverde ‘clichés’ in.
Hoewel van vele markten thuis, heeft Rawie een uitgesproken zwak voor Rainer Maria Rilke, Aleksandr Blok en Anna Achmatova. Tegelijk verzet hij zich tegen de gedachte dat oudere Nederlandse literatuur – Couperus of Multatuli – nodig moet worden ‘hertaald’. Die overtuiging ligt in het verlengde van hoe hij zichzelf ziet: als een ‘man van de oude stempel’, ‘een ouderwetse heer’, die gebruikmaakt van ‘de ijzeren spoortrein’ en debuteerde ‘met een bundel waarin, tegen de mode van die tijd, rijm en metrum in ere werden gehouden’.
Virtuoos hanteert Rawie vederlichte (zelf)spot en ragfijne ironie als stijlfiguren. Hij herinnert graag aan het ‘verre’, door hem gefêteerde Groningen, laat zich lijdzaam leiden door zijn met Epitheta Overladen Jonge Geliefde en legt de klein(zielig)heid bloot van de machtigen der aarde: Caesar, Napoleon, Willem II, De Gaulle, Stalin. Zijn opiniestuk over de fascistische schrijver-politicus Gabriele d’Annunzio, die ertoe opriep het Romeinse parlement te bestormen, is even onthutsend als verhelderend. Het commentaarzinnetje ‘Klinkt dit bekend?’ spreekt boekdelen. Kwistig rondgestrooide zinnetjes als ‘Je zou er royalist van worden’ (n.a.v. Trumps antidemocratische optreden) zijn het peper en zout van dit blikverruimende, fonkelende boek.